Wat zaai je in november: bloemen, kruiden & groenten om nu te zaaien

November is de maand waarin de zaaikalender lijkt op te raken. Buiten koelt de grond snel af, in een groot deel van Noord-Europa zakt het daglicht onder de negen uur, en heel weinig van wat je nu zaait, groeit nog vóór februari. Toch is er op de vraag "wat kan ik in november zaaien?" een beter antwoord dan "niets". Er zijn drie soorten zaad die echt bij deze maand passen: winterharde zaden die eerst een winter buiten nodig hebben voordat ze kiemen, snelle bladgroenten en kiemgroenten die je binnen kweekt, waar de daglengte nauwelijks uitmaakt, en trage, warmteminnende kamerplanten en exoten die baat hebben bij een flinke voorsprong op een verwarmde vensterbank. Hier lees je precies wat je in november zaait, waar je het zaait en wat je tot het voorjaar laat liggen.

• Buiten vaste planten & wilde bloemen in potten of bedden — laat de winter het werk doen
• Koude bak laatste kans voor lathyrus, winterpostelein & spinazie, begin van de maand
• Vensterbank microgroenten, kiemgroenten, tuinkers & bladkruiden, de hele maand
• Novemberregel zaai voor de kou of voor de warmte — niet voor iets ertussenin

Wat er verandert tussen oktober en november

In oktober was er buiten nog een kort venster voor winterharde eenjarigen, groenbemesters en wintersla. In november is dat venster dicht. Wat je nu zaait, loopt aan tegen de daglichtregel van 10 uur: bij minder dan tien uur licht per dag staat de groei praktisch stil tot eind januari of februari. Sla die je deze maand buiten zaait, is geen trage sla — het is een zaailing die tot het voorjaar stilstaat, overgeleverd aan slakken en nattigheid.

In november is de nuttige vraag dus niet "groeit het?", maar "waar is het warm, of waar is het met opzet koud?" Zaden die een periode van winterkou nodig hebben, staan prima buiten. Zaden die warmte en licht nodig hebben, gaan naar binnen. Alles daartussenin wacht.

Buiten: zaden die een winter nodig hebben

Dit is de meest onderschatte zaaiklus van het jaar. Veel winterharde vaste planten, wilde bloemen en heesters hebben een natuurlijke kiemrust die pas na weken van koude, vochtige omstandigheden wordt doorbroken. Zaai je ze in november en laat je ze buiten staan, dan kiemen ze in het vroege voorjaar volgens hun eigen schema — vaak gelijkmatiger dan zaad dat je in maart in een warme kamer zaait.

• Winterharde vaste planten in potten — zaai bloeiende vaste planten zoals kogeldistel, margrieten, lychnis en tuinanjers in potten met zaaigrond met wat grit, dek ze af met een dun laagje grit en zet ze buiten tegen een muur of in een open koude bak. Onze gids over vaste planten uit zaad en koudestratificatie legt uit welke soorten de kou nodig hebben en hoe lang.
• Wilde bloemen — november is nog altijd een goede maand om een bloemenweide in te zaaien of een hoekje met inheemse wilde bloemen aan te leggen op onkruidvrije, onbemeste grond, zolang de grond niet drassig is. Zaad dat je nu zaait, krijgt een natuurlijke winter en kiemt zodra de grond opwarmt.
• Tweejarigen voor een late bloei — stokrozen en vergeet-mij-nietjes die je nu in pluggenbakken in een koude bak zaait, komen toch nog in bloei, zij het aan kleinere planten en iets later dan na een zaai in de zomer.

De koude bak: alleen begin november

• Lathyrus, laatste kans — half oktober is de klassieke datum, maar lathyrus die je in de eerste week van november in diepe potten of wortelkokers zaait, vormt in de winter nog steeds sterke wortels en bloeit eerder dan na een voorjaarszaai. De volledige methode staat in lathyrus kweken uit zaad.
• Winterpostelein en spinazie onder glas — winterpostelein (claytonia) en winterharde spinazie zoals Winterreuzen en Viroflex kun je begin deze maand nog zaaien in de kasgrond of in een koude bak. Reken op kleine plukjes in de late winter en een flinke oogst in maart. Kijk bij winterse bladgroenten naast sla voor de andere soorten die het proberen waard zijn.
• Erwten en tuinbonen: eerst controleren, dan zaaien — alleen zeer winterharde, rondzadige erwten overleven een zaai in november, en dan alleen in milde streken op goed doorlatende grond. De tuinbonen die wij verkopen, zijn voorjaarsrassen; onze gids over tuinbonen legt uit wanneer je ze het best zaait.

Binnen: de novemberoogst

Op de vensterbank levert zaaien in november pas echt iets op. Microgroenten en kiemgroenten trekken zich bijna niets aan van de daglengte: erwtenscheuten, radijs, mosterd, mizuna en tatsoi kun je in een bakje na 7–14 dagen knippen, en kiemzaden zoals mungboon, alfalfa, linzen en broccoli hebben alleen een glazen pot en drie tot vijf dagen nodig. Het biologische kiemzadenassortiment is gecertificeerd biologisch. Tuinkers op vochtig papier is het allersnelst. Lees om te beginnen onze gids over microgroenten en kiemgroenten kweken.

Bladkruiden groeien in de winter langzamer, maar een pot is nog steeds de moeite waard. Bieslook, peterselie en koriander groeien op een lichte vensterbank op het zuiden of westen; basilicum heeft warmte nodig en in november eigenlijk ook een groeilamp. Onze gids over kruiden binnen kweken in de winter behandelt potten, water geven en licht, en in groeilampen voor zaailingen lees je wanneer een lamp de aanschaf waard is.

Binnen met warmte: kamerplanten en exoten uit zaad

Dit is de novemberklus waar de meeste tuiniers nooit aan denken. Trage, warmteminnende planten hebben maanden nodig om een bruikbare grootte te bereiken. Begin je nu, in een verwarmde kweekbak of op een warme vensterbank, dan heb je aan het begin van de zomer een stevige jonge plant. Deze zaaisels hebben een constante 20–25 °C en goed licht nodig; ze horen dus op een plek boven een radiator met een groeilamp, niet in een koude hal.

• Kamerplanten, cactussen en vetplanten — zaai ze bovenop potgrond met grit, dek af met een doorzichtig deksel en houd ze warm. Cactussen zijn traag, maar dankbaar; de meeste kiemen binnen een paar weken.
• Kruidje-roer-mij-niet — Mimosa pudica kiemt snel als je het zaad eerst in warm water laat weken, en is favoriet bij kinderen: de blaadjes vouwen dicht als je ze aanraakt.
• Klimplanten voor volgende zomer — passiebloem (Passiflora caerulea) en blauweregen hebben allebei baat bij een vroege start. Laat het zaad eerst 24 uur weken. Heb geduld met blauweregen: de zaailingen groeien goed, maar het kan vele jaren duren voordat ze bloeien. Kijk voor eenjarige klimplanten bij de beste klimplanten om uit zaad te kweken.
• Iets exotisch — paradijsvogelbloem (Strelitzia reginae) en de roze sierbanaan kiemen traag en grillig en hebben weken of maanden warmte nodig. De winter is een goed moment om ermee te beginnen, omdat je dan tijd hebt om te wachten.

Een weekend in november: in deze volgorde werk je

1. Zaai eerst de buitenpotten Vaste planten en wilde bloemen hebben baat bij elke week kou. Zet er duidelijk een etiket bij — ze komen misschien pas in maart op.
2. Rond de koude bak af De laatste lathyrus, winterpostelein en spinazie in de eerste week. Lucht de bak op zachte dagen.
3. Verzamel blad Doe gevallen blad in zakken om bladaarde te maken — over twee jaar heb je gratis zaaigrond.
4. Mulch de wortelgewassen Dek rijen pastinaak af met stro of blad, zodat je ze bij vorst nog kunt rooien — zie wanneer je pastinaak oogst.
5. Start een bakje op de vensterbank Microgroenten of kiemgroenten — binnen een week iets te eten, de hele winter lang.
6. Controleer je zadendoos Doe een snelle kiemtest met oude zakjes en noteer wat je opnieuw moet bestellen; pastinaak en ander kort houdbaar zaad koop je beter vers — zie hoe lang zaad houdbaar is.

Zaai voor de kou of zaai voor de warmte

Veelgemaakte fouten bij het zaaien in november

• Groenten buiten zaaien voor een snelle oogst — bij minder dan tien uur licht levert niets wat je nu buiten zaait vóór het voorjaar een oogst op.
• Zaad dat kou nodig heeft mee naar binnen nemen — vaste planten en wilde bloemen die stratificatie nodig hebben, kiemen niet in een warme kamer. Laat de potten buiten staan.
• Exoten zaaien op een koude vensterbank — zonder constante warmte rot traag zaad gewoon weg. Gebruik een kweekbak of wacht tot het voorjaar.
• Te veel water geven — koele, vochtige grond is de ideale omgeving voor kiemschimmel. Geef water van onderen, en spaarzaam.
• Nu al tomaten en paprika's zaaien — ze vergeilen in het weinige licht. Wacht tot januari–februari, of gebruik een groeilamp.
• Potten zonder etiket te snel opgeven — buitenzaaisels van vaste planten kunnen er tot april over doen. Gooi ze in februari niet weg.

Veelgestelde vragen

Is het in november te laat om te zaaien?
Niet voor de juiste zaden. Winterharde vaste planten en wilde bloemen buiten, vroege lathyrus in een koude bak, en binnen microgroenten, kiemgroenten, kruiden en kamerplanten: ze passen allemaal bij november. Met de meeste groenten wacht je beter tot de late winter.

Welke groenten kan ik in november zaaien?
Buiten heel weinig. In een koude bak of kas kun je begin van de maand nog winterpostelein en winterharde spinazie zaaien; in milde streken zeer winterharde, rondzadige erwten. Binnen leveren tuinkers, microgroenten en kiemzaden binnen enkele dagen een oogst op.

Kan ik in november lathyrus zaaien?
Ja, in de eerste week of twee. Zaai in diepe potten, zet ze in een koude bak of onverwarmde kas en top ze bij drie of vier bladparen. Na half november haalt een zaaisel in januari onder glas het meestal weer in.

Welke bloemzaden kun je in november buiten zaaien?
Winterharde vaste planten en inheemse wilde bloemen, vooral soorten die winterkou nodig hebben om te kiemen. Zaai in potten of op vrijgemaakte grond en laat het weer de rest doen.

Zaaien in november is rustig werk waar je nog lang plezier van hebt: een paar potten vaste planten buiten, een bakje erwtenscheuten op de vensterbank en een passiebloem die zich bij de radiator langzaam ontvouwt. Ben je al met het komende voorjaar bezig, dan legt onze gids over pastinaak kweken uit zaad uit waarom dat gewas begint met een vers zakje. Bekijk al onze groentezaden, bloemzaden en kruidenzaden, raadpleeg de zaaikalender voor bloemen, of ontdek de rest van onze kweekgidsen.